Ilcemiz ispir Tarihi
Milattan, once 9. yüzyilda Urartular bu bolgeye ha­kim olmaya baslamis ve M.O. 753 yilinda kokü Oğuzlara dayanan SAKA-ISKIT Türkleri bu bolgeye gelip yerlesmislerdir.
M.O. 665 yillarinda Coruh nehri havzasina yerlesen Saka Türk’lerinin HESPERIT ve ISPIRITIZ Boylari bu bolgeye ISPIR adini koymuslardir.
Diğer yandan Ispir sehir merkezine giriste bütün gorkemi ile yükse­len Ispir Kalesi o yillarda yapilmis olup, milli bir Türk damgasi olarak tarihe gecmistir.
Ancak Türk kimliğini kaybetmemistir. 1048 yilinda Selcuklulara kapilarini acanilcemiz1071 Malazgirt Zaferiyle Selcuklu egemenliğine girmistir. 1215 tarihinde icKaleMescidi ile Sehirdere cayi kenarinda­ki Tuğrulsah Mescidi Atabey Erdem sah tarafindan yaptirilmistir.
Tarafindan zaptedilmis,daha sonra Karakoyunlular ve Sah Ismail hakimiyetine giren Ispir ve yoresi 1514 Caldiran Zaferi ile Yavuz Sultan Selim tarafindan alinmis ve ondan sonra Osmanli Imparatorluğunun bir Sancaği haline ge­tirilmistir. Ilce merkezinde bulunan Sultan Selim Camii Caldiran Seferi donüsünde Yavuz Sultan Selim Han tarafindan yaptirilmistir.
I.Dünya Savasina kadar Osmanli hakimiyetinde kalan Ispir, 1916 - 1917 tarihleri arasinda Rus isgali altinda kalmis, bu arada Ermeniler aklin ve mantiğin kabul edemeyeceği korkunc katliamlara Girismislerdir, nihayet Ispir halki Müftü Baskapan'in onderliğinde 25 Subat 1918 tari­hinde ilcemizi düsman isgalinden. kurtarmistir. Sirin beldemiz Dede Korkut Hikayelerinin Bamsi Beyrek bolümüne, Koroglu destanlarina Akkoyunlu mezarlarinin bulunduğu Kocdaği efsanelerine konu olmustur. Markopolo Seyehatnamesinde, bugün Koc Dağinda harabeleri bulunan ve Viransehir olarak bilinen yerin 60.000 nüfuslu bir sehir olduğundan bahseder,


ISPIR KALESI VE CAMII
Ispir'in girisinde bir tepenin üzerinde kurulmus olan kale ve Kale Camiinin Saltuklular tarafindan yaptirildiği sanilmaktadir.

MELIK HALIL GAZI CAMII
4.80 x4.80 olcülerinde kücük bir camiidir.H.814 yillarinda Zaviye olarak Dervis Melik Halil tarafindan yaptirilmistir.

KANUNI SULTAN SÜLEYMAN'IN KITABESI

Ispir Kaza merkezinde 51 x69 ebadinda "Bu binanin yapilmasi 936 yillarinda Süleyman Han zamaninda vaki oldu" ibaresi yazilidir.

YAZICIZADE CESMESI

Cesme carsi icindeydi.Belediye tarfindan yikilip tahrip edilen cesmenin kitabesi Camlica Mahallesi'nin girisinde bir cesmenin üzerine koyulmustur.

TUĞRULSAH CAMII

Ilce Merkezinde bulunan Selcuklu eseri bu camii Tuğrul Sah adina Ispir'de oturan Atabey Erdem Sah tarafindan yaptirilmistir.

AKKOYUNLU HARABELERI (VIRANSEHIR)

Yağli Koyü'ne ait yayla ve cevresinde koc heykeller ve koc kabartmalari mevcuttur.Baska kalintilarda vardir.Gezilip gorülmeye ve inceleme yapmaya gerek olan kalintilar mevcuttur.

AKKOYUNLU HARABELERI

Kocun Boğazi'nin üst kisminda ve Koc Yaylasinda mevcut koc heykelleri ve koc kabartma resimli mezar taslari mevcuttur.Hala ozelliklerini muhafaza edenleri vardir.

NUMANPASA KOYÜ KALINTILARI

Numan Pasa Koyü uzun zaman Sancak Merkezliği yapmistir.Bu koyden Girit Kahramanlarindan Darbuna Bekir Pasa,Darbunezade Numan Ağa,

Omer Pasalara ait konak,koprü,medrese gibi izler varliğini krumaktadir.

ZARBUNA BEKIR PASA'NIN MEZARI


Bahceli Koyü'nün Coruh Nehri kenarinda,Osmanli mimarisi dort ayakli tek kubbeden olusan kümbet icinde bulunmaktadir.(Bir rivayete gore Ankara Mutassarrifi Omer Pasa'ya aittir.)

ELMALI MAğARASI
Madenkoprübasi Elmali Mahalesinin bir kilometre doğusunda kayalarin koynunda bir mağaradir.Sarkit ve dikitlerden ve bir kac bolümden olusan Damlatas mağarasi gezilip gorülmeye değer bir doğa harikasidir.

KARAKALEDEKI SU CANAĞI

Karakale Kalesi'nin icinde capi bir metre,derinliği iki metreye yakin ici su dolu bir canaktir.

PETEKLI MANASTIRI

Petekli Koyü ile Coruh arasinda bulunan manastirin hala bazi kalintilari mevcuttur.

KOPRÜKOY KILISE KALINTILARI

Koprükoy ile Cankurtaran Koyü arasinda bulunan temelleri belli olan bir kilise ve kalintilar vardir.

NERON'UN TEKNESI

Ispir-Gaziler Mahallesi'nin iki kilometre kuzeyinde bulunan kalintilar ve ici oyuk bir canak vardir.Rivayet gore papazlar cocuklarini bu canakta vaftiz ederlermis.

KALE DERESI

Ispir-Camlica Mahallesi'nin hemen üst kisminda bulunan ve bugünkü ismi ilede Kalederesi olarak anilan yikintilar mevcuttur.

SALTUKLU MEZARLARI
Ispir'in güneyinde Ispir-Camlica Mahallesi yolu üzerinde bulunan Saltuklular ait mimari ozellikleri olan mezarlar mevcuttur.

DEMIRKAYA KOYÜ KALINTILARI

Demirkaya Koyü'nün doğusunda koyde üc kilometre uzaklikta tamamen kaybolmus durumda kalintilar mevcuttur.
SAKA BABA

Ispir Kalesinin kuzey batisinda bulunan dağin güney kisminda burda sehit bir yatirdan bu ismi almaktadir.Yatira ait tahrip edilmis mezar taslari ve kalintilar hala mevcuttur.
SANDIK KALESI

Sehir Deresi'nin üst kisminda bulunan kücük bir mescit ve erzak depolarinin ozelliklerini koruduğu kalintilar hala mevcuttur.

KARAKALE KALESI

Karakale Koyü'nün üstüdedir.Ortacağda karakol kalesi olarak yaptirilmis,kismen ayakta durmaktadir.

FISIRIK KALE

Ispir'e 30 km uzaklikta Arakoy Koyü'nün bulunduğu mevkide,sarp kayalrin üzerine kurulmus kirecli harc ve kesme taslarla yapilmis bir kaledir.

MADEN KALESI (PEHLIVAN KALESI)

Ispir-Erzurum karayolu üzerinde Orcağa ait bir kaledir.Kalintilari günümüze kadar gelmistir.

CANKURTARAN KALESI
Karahan sirtlarinda yer alan bu kale Karakol olarak yaptirilmis olduğu sanilmaktadir.Bizanslilar tarafindan yaptirildiği sanilmaktadir.Kalintilari hala mavcuttur..

KARAHAN HARABELERI

Karahan Koyü'nün hemen yaninda eski bir saray veya sato kalintisi mevcuttur.Bizansli donemine ait olduğu sanilmaktadir

SIRAKONAKLAR DER AĞZI MAĞARASI

Sirakonaklar Dere Ağzi'nin karsisinda Coruh Nehri'nin kuzey yamaclarindanehirden 100 metre yükseklikte bir mağaradir.Mağaranin ici sütunlarla ve odalarla birbirinden ayrilmistir

KADIOĞLU MEDRESESI

Tuğrul Sah Camiinin kible tarafinda bulunan tek katli ve avlulu bir Osmanli Medresesidir.Medrese 1725 senesinde yapilmistir.